وقوع پدیده روانگرایی به طور معمول پیامدهایی نظیر ناپایداری سازه ها، نشست متقارن و یا نامتقارن، کاهش باربری شالوده های سطحی و شمع ها و افزایش نیروهای جانبی به سازه های نگهبان را به دنبال دارد. به این دلیل برای مقابله با آثار مخرب این پدیده، شناسایی مناطق مستعد روانگرایی بسیار ضروری است. این شناسایی می تواند به شکل پهنه بندی که در آن ظرفیت خطر در مناطق مختلف تعیین می شود انجام گیرد. در این مقاله، نتایج بررسی های به عمل آمده در زمینه پهنه بندی ظرفیت روانگرایی در استان لرستان ارایه شده است. این پهنه بندی بر اساس توصیه های ارایه شده در راهنمای پهنه بندی خطرات ژئوتکنیک لرزه ای و مهندسی زلزله انجام گرفته است. نتایج مطالعات انجام یافته بیانگر آن است که دشت های استان لرستان، بسته به نوع و بافت نهشته ها و سطح آب زیرزمینی، دارای پتانسیل خطر از کم تا زیاد را دارند.

انتخاب مناطق حفاظت شده، یکی از مهمترین اقدامات برای حفاظت از تنوع زیستی محسوب می شود. رویکردهای تک منظوره و یا مبتنی بر انتخاب گونه های کاریزماتیک منجر به تشکیل شبکه حفاظتی غیر معرف از تنوع زیستی یک کشور می گردد. برای رفع این مشکل، رویکرد برنامه ریزی سیستماتیک حفاظت معرفی شده است. با توجه به اینکه طبق پیشنهاد مطرح شده توسط UNEP تا سال 2020 سطح مناطق تحت حفاظت کشور باید از 10 درصد تا 17 درصد افزایش یابد، در این پژوهش، الگوریتم Zonation برای اولویت بندی مناطق جدید برای افزوده شدن به شبکه حفاظتی کنونی به کار گرفته شد. به این منظور 36 گونه های جایگزین تنوع زیستی متشکل از گونه های آندمیک و یا در رده تهدید فهرست سرخ IUCN متعلق به پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان انتخاب شدند. مدل مطلوبیت زیستگاه با روش بیشینه بی نظمی تهیه شد. سپس، الگوریتم Zonation با سه قانون حذف پیکسل زون بندی منطقه هسته ای، تابع افزاینده فایده و برنامه ریزی مبتنی بر هدف و با ثابت نگاه داشتن شبکه حفاظتی فعلی بر روی نقشه های مطلوبیت زیستگاه گونه های پیاده شد. انتخاب 20 درصد از مناطق با بالاترین اولویت حفاظتی پیشنهاد شده توسط هر سه روش، حفاظت از زیستگاه گونه های جایگزین را حداقل 16 درصد افزایش می دهد. مناطق پیشنهادی توسط روش تابع افزاینده فایده به طور متوسط 98/34 درصد از زیستگاه های گونه های جایگزین را در بر می گیرند که بیش از دو روش زون بندی منطقه هسته ای (74/28 درصد) و برنامه ریزی مبتنی بر هدف (1/31 درصد) است.

شناسایی نواحی مستعد وقوع حرکت های توده ای یکی از اقدامات اولیه در مدیریت منابع طبیعی و کاهش آسب های ناشی از این پدیده ها محسوب می شود. در این راستا با توجه به هدف و شرایط محیطی، مدل های پهنه بندی مختلفی ارایه شده است. امروزه در کشورهای درگیر با مساله حرکت های توده ای تمایل فزاینده ای جهت ارزیابی و تهیه نقشه خطر و خسارت این پدیده ها وجود دارد. در این پژوهش حرکت های توده ای موجود شناسایی و نقشه پراکنش آن ها به عنوان شاهد تهیه شد. لایه های عوامل زمین شناسی، شیب، کاربری زمین، جهت شیب، گسل، فاصله از راه و فاصله از رودخانه، بارندگی و ارتفاع تهیه شدند. نقشه های پهنه بندی خطر حرکت های توده ای با مدل های فاکتور اطمینان، رگرسیون چند متغیره و ارزش اطلاعاتی در محیط برنامه Arc-GIS تهیه شدند. کارایی مدل ها بر اساس درجه همبستگی بین اعداد خطر با مساحت حرکت های توده ای مورد بررسی قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان داد که بین اعداد خطر مدل ها با مساحت لغزش های موجود همبستگی و ارتباط معنی داری در سطح یک درصد بر قرار است اما بالاترین همبستگی مربوط به مدل رگرسیون چند متغیره است. بنابراین مدل رگرسیون چند متغیره در این آبخیز مدل برتر می باشد.

شناسایی چشمه های لرزه ای مهم ترین مرحله  از تحلیل خطر لرزه ای است. این مقاله با استفاده از رویکرد لرزه زمین ساختی یک پهنه بندی جدید برای منطقه فرورانشی مکران که نرخ لرزه خیزی پائینی دارد، ارائه می دهد. در رویکرد لرزه زمین ساختی کمبود اطلاعات لرزه ای، با اطلاعاتی نظیر اطلاعات ژئوفیزیکی، زمین ساختی، ژئودزی و تکیه بر فرض تشابه و قیاس زمین ساختی پهنه ها جبران می شود. اخیرا مطالعات میدانی زمین شناختی، زلزله شناختی و ژئودزی گسترده ای در مکران انجام شده است. با استفاده از اطلاعات جدید درباره قطعه بندی ابرراندگی، لرزه خیزی، هندسه و شیب فرورانش، مکران به 14 پهنه لرزه ای تقسیم شده است. سه مورد از این پهنه های لرزه ای به طور کامل دارای ویژگی های فرورانشی و بقیه دارای ویژگی های قاره ای هستند. چشمه های لرزه ای سه بعدی در بازه های عمقی مختلف تعریف شدند تا بتوان هندسه فرورانش را به خوبی توصیف کرد. برای نمونه، زمین لرزه های نرمال با عمق کانونی متوسط (75-40 کیلومتر) در رابطه با خمش سنگ کره اقیانوسی در حال فرورانش هستند و زمین لرز های ابرراندگی در ارتباط با منطقه ابرراندگی هستند که در بازه عمقی بین 20 الی 40 کیلومتر است. در پهنه بندی ارائه شده ابرراندگی مکران به دو پهنه شرقی و غربی تقسیم شده که قسمت غربی آن قفل شدگی بسیار کمتری از قسمت شرقی دارد. پهنه های مرتبط با دو لبه شرقی و غربی مکران نیز به ترتیب تحت تاثیر سامانه گسله های قاره ای راستالغز چپ بر اورناچ نال-چمن و راستالغز راست بر میناب-زندان-پالامی هستند. با توجه به نرخ کرنش زیاد مشاهده شده، پهنه بندی لرزه ای جدید بالاترین خطر لرزه ای را در دو منطقه تبدیلی پیش بینی می کند. به علت نسبت قفل شدگی بسیار بیشتر، خطر زمین لرزه و سونامی در شرق مکران بسیار بالاتر از غرب مکران خواهد بود. انتظار می رود ایرانشهر دارای سطح خطر لرزه ای بالایی باشد چون در تقاطع سامانه گسله ای لبه غربی منطقه زمین درز سیستان و سامانه گسله ای شرقی- غربی جنوب فروافتادگی جازموریان واقع شده و علاوه بر آن بر روی پهنه لرزه ای مسبب زمین لرزه های با عمق متوسط قرار می گیرد.

یکی از مخاطرات تهدیدکننده نواحی کوهستانی، بهمن برفی است. این مقاله باهدف پهنه بندی این نواحی در استان کردستان تدوین شده است. ابتدا از گذرگاه های بهمن خیز بازدید میدانی به عمل آمد و مختصات آن ها برداشت گردید. معیارهای زمینی شامل شیب، جهت شیب، ارتفاع، تحدب و تقعر، فاصله از جاده و کاربری اراضی بر اساس پیشینه مطالعات انتخاب شدند. با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی لایه لازم برای هر معیار تهیه شد. مقایسه زوجی بر روی معیارها انجام گرفت و وزن آن ها به دست آمد. وزن به دست آمده برای همپوشانی لایه ها از دو روش فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و فرایند تحلیل شبکه ای (ANP) به دست آمد. نتایج نشان داد که به طورکلی مدل های فوق در پهنه بندی مناطق مستعد پدیده بهمن موفق بودند. بر اساس نقشه حاصل از سلسله مراتبی 13 دامنه از 30 دامنه بازدید شده در منطقه بسیار پرخطر قرار گرفتند و 17 دامنه در منطقه پرخطر واقع شدند. بر اساس نقشه حاصل از فرایند تحلیل شبکه ای 12 دامنه از 30 دامنه بازدید شده در منطقه بسیار پرخطر قرار گرفتند و 18 دامنه در منطقه پرخطر واقع شدند. در مدل سلسله مراتبی تعداد 198 آبادی در پهنه کم خطر و 20 آبادی در پهنه بسیار خطرناک واقع شدند. همچنین در مدل شبکه ای تعداد 184 آبادی در پهنه کم خطر و 23 آبادی در پهنه بسیار خطرناک قرارگرفتند.

تهیه نقشه های هم سرعت موج برشی و نقشه های هم عمق برای سرعت های موج برشی مختلف آبرفت های گستره تهران موضوع مقاله حاضر می باشد. در این راستا از تلفیق داده های لرزه نگاری و اطلاعات حاصل از بررسی های ژئوتکنیکی استفاده شده است. بدین منظور اطلاعات ژئوتکنیکی جمع آوری شده حدود 1000 حلقه گمانه به انضمام نتایج حاصل از حفاری 26 حلقه گمانه مورد بررسی قرار گرفته و با نتایج به دست آمده از 95 آزمایش لرزه نگاری انکساری و 9 آزمایش درون چاهی انجام شده در گستره شهری تهران، تلفیق گردیده است. حاصل این مطالعات تهیه و ارایه نقشه های هم سرعت موج برشی و نقشه های هم عمق برای سرعت های مختلف امواج برشی بوده است. همچنین با تلفیق نتایج حاصل از داده های لرزه نگاری و یافته های منتج از اطلاعات ژئوتکنیکی جمع آوری شده و انجام آزمایش های درجا در گمانه ها حفاری شده در جنوب تهران، جدول پیشنهادی جدیدی برای طبقه بندی خاک های تهران بر اساس سرعت موج برشی و اعداد حاصل از آزمون نفوذ استاندارد (SPT) پیشنهاد و ارایه گردیده است. از دیگر نتایج به دست آمده این بررسی ها می توان به مقایسه نتایج حاصل از انجام آزمون نفوذ استاندارد در گمانه های حفاری شده و سرعت موج برشی به دست آمده از کاوش های لرزه نگاری و ایجاد همبستگی بین عدد آزمون نفوذ استاندارد و سرعت موج برشی اشاره نمود. در این ارتباط، رابطه قبلی ارایه شده در مورد همبستگی سرعت موج برشی و عدد آزمون نفوذ استانداران مورد بازبینی مجدد قرار گرفته و برای انواع مختلف خاکهای ریزدانه جنوب تهران روابط جدیدی ارایه شده است.

به منظور برنامه ریزی جهت بهره برداری بهینه و کنترل پدیده طبیعی سیل که از مسایل دنیا و از جمله کشور ما می باشد مطالعات و تحقیقات زیادی مورد نیاز است. خسارات گسترده ناشی از طغیان رودخانه ها در چند ساله اخیر در مناطق مختلف کشور ایجاب می نماید برنامه ای جامع در این زمینه تهیه و تدوین گردد. از طرفی برنامه ریزی و اعمال روش های کنترل سیل بدون اطلاع از رفتار این پدیده در شرایط مختلف مقدور نخواهد بود. دامنه خسارات سیل در شرایط مختلف متاثر از میزان برآورد و خصوصیات هندسی بستر جریان و اراضی مجاور می باشد. لذا به منظور پیش بینی خسارات ناشی از سیل در شرایط مختلف و توجیه اقتصادی و اجتماعی برنامه های کنترل و مهار سیل، پهنه بندی خطر سیل برای دوره بازگشت های مختلف ضروری است. پهنه بندی خطر سیل بدون اطلاع از بزرگی سیل و رفتار جریان سیلابی در مسیر و دشت سیلابی ممکن نیست، لذا هیدروگراف سیل خروجی در بالادست حوزه و زیرحوزه های موجود در مسیر مورد نظر با استفاده از روش های هیدروگراف واحد مصنوعی SCS و موج سینماتیک مدل HEC-1 و همچنین حداکثر رقوم تراز سطح آب در 28 مقطع عرضی مشخص در طول مسیر حدود 14 کیلومتر از مسیر رودخانه توسط مدل MIKE 11 تعیین شدند. در پایان با استفاده از مدل ارتفاعی رقومی (DEM) تولید شده از بستر و حریم رودخانه و حداکثر رقوم تراز سطح آب در مقاطع معین برای دوره بازگشت های 5، 10، 25، 50 و 100 ساله با استفاده از قابلیت نرم افزار ILWIS پهنه خطر سیل برآورد شدند و محدوده و میزان اراضی کشاورزی و مناطق مسکونی که در صورت وقوع سیلاب به مخاطره خواهند افتاد برای سیلاب هایی با دوره بازگشت های مذکور مشخص شدند.

فرسایش خندقی از اشکال پیشرفته و حاد فرسایش آبی است که دلالت بر حجم عظیمی از خاک اراضی دارد. شناسایی عوامل موثر در وقوع فرسایش خندقی و پهنه بندی آن یکی از ابزارهای اساسی و مهم جهت مدیریت و کنترل این پدیده می باشد. این تحقیق با هدف شناسایی عوامل موثر بر ایجاد فرسایش خندقی و پهنه بندی آن در حوزه آبخیز طرود انجام شده است. مهم ترین عوامل موثر در وقوع فرسایش خندقی چون شیب، جهت شیب، سنگ شناسی، کاربری اراضی، فاصله از شبکه راه های ارتباطی، مدیریت اراضی و تاج پوشش انتخاب و سپس این لایه ها، در سیستم اطلاعات جغرافیایی تهیه گردیدند. سه خندق موجود در منطقه انتخاب گردیدند و نمونه برداری خاک از محل 25، 50 و 75 درصد طول آن ها و هم چنین، سه نمونه شاهد در کنار محل خندق ها صورت گرفت. این نمونه ها از نظر گچ، ماده آلی، شوری، درصد اشباع، آهک، نسبت جذب سدیم و اسیدیته مورد بررسی قرار گرفتند. پهنه بندی مناطق تحت تاثیر فرسایش خندقی با استفاده از عکس های هوایی 1:40000 سال 1380 و انجام عملیات میدانی به کمک GPS تهیه شد. با روی هم گذاری لایه پهنه بندی خندق ها با هر یک از لایه های مربوط به عوامل موثر در وقوع فرسایش خندقی، عرصه های خندقی شده در هر کدام از طبقات عوامل، به دست آمد. به کمک روش Multi Class Maps وزن دهی عوامل و طبقات در لایه مربوطه صورت گرفت. نتایج نشان داد که 88 درصد از محدوده خندقی در پهنه های با ریسک پذیری زیاد و خیلی زیاد قرار دارند. نتایج آزمایش های خاک نیز بیان کننده این واقعیت بودند که میزان شوری، گچ و نسبت جذب سدیم در خندق های منطقه نسبت به شاهد بیش تر و میزان ماده آلی آن ها کم تر بوده ولی از نظر درصد اشباع، آهک و اسیدیته تفاوت معنی داری با هم ندارند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.